Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Η γυναίκα που κατέκτησε τη Σορβόννη και φώτισε το Βυζάντιο – Έφυγε στα 99 της χρόνια
Στις 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών, έφυγε από τη ζωή στην Αθήνα η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μία από τις κορυφαίες βυζαντινολόγους του 20ού και 21ου αιώνα, η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην 700χρονη ιστορία του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης.
Γεννημένη στις 29 Αυγούστου 1926 στην Αθήνα από γονείς Μικρασιάτες πρόσφυγες – ο πατέρας της Νίκος Γλύκατζης ήταν έμπορος και επιστάτης κτημάτων, ενώ η μητέρα της Καλλιρόη Ψαλτίδη προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας – μεγάλωσε σε ένα προσφυγικό σπίτι στον Βύρωνα, «παρέα με την Ακρόπολη», όπως έλεγε η ίδια. Τα παιδικά της χρόνια σημαδεύτηκαν από την Κατοχή. Αποφοίτησε από το Δ’ Γυμνάσιο Αθηνών και εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ ως υπεύθυνη μαθητριών του Παγκρατίου. Στα Δεκεμβριανά ακολούθησε τον ΕΛΑΣ στην υποχώρηση και επέστρεψε μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το 1949 έως το 1953 εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Το 1953, σε ηλικία 27 ετών, μετακόμισε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές. Εκεί ξεκίνησε η θρυλική πορεία της.
Το 1955 διορίστηκε ερευνήτρια στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) της Γαλλίας, το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη (Πανεπιστήμιο Παρισίου I). Την ίδια χρονιά έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στην ιστορία του ιδρύματος. Το 1976, σε ηλικία 50 ετών, ανέλαβε πρύτανης του Πανεπιστημίου Παρισίου I, η πρώτη γυναίκα που κατέλαβε αυτή τη θέση σε πανεπιστήμιο 700 ετών – και η πρώτη παγκοσμίως σε διεθνώς αναγνωρισμένο ίδρυμα τέτοιου κύρους. Από το 1982 έως το 1989 διετέλεσε πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων και καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού. Το 1989-1991 υπήρξε πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού.
Ως βυζαντινολόγος, η Αρβελέρ ανανέωσε ριζικά τη μελέτη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το 1966 υπερασπίστηκε τη διδακτορική της διατριβή Byzance et la mer (Το Βυζάντιο και η θάλασσα), που θεωρείται κλασική. Ακολούθησαν έργα-σταθμοί όπως L’Idéologie politique de l’empire byzantin (1975), Byzance : les pays et les territoires (1976), Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), The Making of Europe (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014) και Μικρασία, Καρδιά του Ελληνισμού (2021). Είδε το Βυζάντιο όχι ως «σκοτεινούς αιώνες», αλλά ως ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, διοικητικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας του Ελληνισμού. Ήταν επίτιμη πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 1976.
Παντρεύτηκε το 1958 τον Γάλλο αξιωματικό Ζακ Αρβελέρ (1918-2010) και απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν. Μέχρι το τέλος της ζωής της ζούσε κυρίως στο Παρίσι, αλλά επέστρεφε συχνά στην Ελλάδα. Υπήρξε Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, μέλος της Επιτροπής Ηθικής του CNRS, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου.
Τιμήθηκε με τον Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος της Τιμής της Γαλλίας (2012), το Αργυρό Ολυμπιακό Τάγμα (1984), δεκάδες επίτιμα διδακτορικά (Χάρβαρντ, Θεσσαλονίκη κ.ά.) και ήταν εταίρος της Βρετανικής Ακαδημίας, της Ακαδημίας Αθηνών, του Βερολίνου και άλλων.
Η ίδια είχε πει: «Δεν έχω βγάλει ποτέ τη λέξη “αδύνατον” από το λεξιλόγιό μου». Στα 90 της δήλωνε: «Περπατώ στα 100, θα φτάσω και μόνο τότε θα σκεφτώ αν πρέπει να γεράσω». Μέχρι το τέλος παρέμενε ενεργή, έγραφε ποιήματα, έδινε συνεντεύξεις και υπερασπιζόταν με πάθος την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Ο θάνατός της προκάλεσε συγκίνηση σε όλο τον πνευματικό κόσμο. Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος τόνισε ότι «η ιστορία του Βυζαντίου θα μετριέται πριν την Ελένη και μετά την Ελένη». Ο πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης και πολιτικοί όλων των χώρων εξέφρασαν τα συλλυπητήριά τους, ενώ η είδηση κυριάρχησε στα διεθνή ΜΜΕ.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν ήταν απλώς μία μεγάλη ιστορικός. Ήταν η γυναίκα που έσπασε γυάλινες οροφές σε μία εποχή που οι γυναίκες δυσκολεύονταν να φτάσουν ακόμα και σε καθηγητικές θέσεις, η επιστήμονας που έφερε το Βυζάντιο στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συνείδησης και η Ελληνίδα που, από την Αθήνα μέχρι το Παρίσι, υπηρέτησε με πάθος την ιδέα ότι ο πολιτισμός μας είναι συνεχής.
Η σκυτάλη που άφησε – όπως η ίδια έλεγε – είναι πλέον στα χέρια μας. Η παρακαταθήκη της θα φωτίζει γενιές ολόκληρες.
Αιωνία της η μνήμη.