Κριτική για το βιβλίο «Δέκα Αλήθειες» της Κατερίνας Κουτουκάκη

0

Της Γιώτας Μπάγκα

Τι θα μπορούσαμε σήμερα να ονομάσουμε «γυναικεία λογοτεχνία»; Ίσως τη λογοτεχνία που θέτει στο επίκεντρο τη γυναίκα, τα σύγχρονα προβλήματα που αναδύονται από μια πολύπλοκη παγκόσμια πραγματικότητα, ίσως τη λογοτεχνία που ακολουθεί τις υπαρξιακές αγωνίες της σημερινής γυναίκας η οποία  αγωνίζεται να βρει τη θέση της. Μια συγγραφέας που θα χαρακτήριζα ως εκπρόσωπο της σύγχρονης γυναικείας λογοτεχνίας στη χώρα μας είναι η Κατερίνα Κουτουκάκη που με το δεύτερο βιβλίο της «Δέκα Αλήθειες» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Λιβάνη» διεκδικεί επάξια τον τίτλο.

Οι «Δέκα Αλήθειες» είναι ένα βιβλίο που από τη στιγμή που θα το πιάσει κανείς στα χέρια του δεν θέλει να το αφήσει. Το βιβλίο ξεκινά με μια καθηλωτική σκηνή που μοιάζει σαν χαστούκι στο μάγουλο του αναγνώστη. Και πριν καλά – καλά ο αναγνώστης συνέλθει και καταλάβει τι έχει συμβεί μεταφερόμαστε στο Νησί το 1985. Εκεί, γνωρίζουμε τα πρόσωπα , τις ζωές τους, τις ανατροπές του βίου τους, τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις, τα μύχια μυστικά και τις αποκαλύψεις δοσμένα με συγγραφική μαεστρία και εκλεπτυσμένη  ευαισθησία. Εκεί, λοιπόν ερχόμαστε σε επαφή με τους πρωταγωνιστές, τις ρίζες της ιστορίας,  το παρελθόν τους που σκιάζει το μέλλον των ίδιων και των παιδιών τους, το ρυθμό της μοίρας  που κινεί τα νήματα της ζωής τους. Τα πρόσωπα , η Φωτεινή, η Μαρίκα, η Σεμίρα, η Ερμιόνη, κυρίαρχες γυναικείες φιγούρες, βγαλμένες σαν από αρχαία τραγωδία. Η Ερμιόνη συγκινεί με την ιστορία της, με την άδολη αγάπη και προσφορά, με την ταπεινότητά της. Η Μαρίκα απέναντί της, περήφανη, σκληρή, δεσποτική και αυταρχική. Η Σεμίρα, μορφή αρχέγονη, κάτι βγαλμένο λες από έναν ξεχασμένο κόσμο γυναικείων θεοτήτων. Κι η Φωτεινή με τη φωτεινή και τη σκοτεινή της πλευρά, ένας θηλυκός Οδυσσέας που παλεύει με τα κύματα μέχρι να βρει την Ιθάκη του ή ένας Άτλας εξαντλημένος από το βάρος  που η μοίρα του έβαλε στους ώμους…

Ο κόσμος της Κουτουκάκη είναι ένας κόσμος γυναικείος που προσεγγίζεται με τρυφερότητα, ευαισθησία και γνώση. Η αρχή και το τέλος, ο έρωτας κι ο θάνατος, η ζωή και οι πληγές της, η δύναμη και η αδυναμία, η εγκαρτέρηση και η εγκατάλειψη ξεκινούν και καταλήγουν στις γυναίκες. Γι αυτό και οι ηρωίδες της είναι ανθρώπινες και καθημερινές και ταυτόχρονα μορφές αρχέγονες και τραγικές. Μοιάζουν με εμάς αλλά και όχι. Η ιστορία τους θα μπορούσε να είναι και δική μας ιστορία. Και κάθε ιστορία είναι ένας κρίκος που δένει τις ζωές των γυναικών της σε μια αλυσίδα που άλλοτε ενώνει και άλλοτε σκλαβώνει…

Αντίθετα, οι άνδρες στις «Δέκα Αλήθειες» είναι σκιώδεις, αδύναμοι, υποτάσσονται στα πάθη τους είτε αυτά είναι η προσήλωση που γεννά ο έρωτας και ο πόθος μιας γυναίκας όπως ο καπετάν – Στρατής ή το άχθος της ίδιας του της ύπαρξης και οι έξεις που αυτό το άχθος γεννά, όπως στην περίπτωση του Μάρκου ή τα ανομολόγητα και σκοτεινά πάθη του Νικόλα. Οι άνδρες πηγαίνει της Κατερίνας Κουτουκάκη είναι αδύναμοι. Λένε ψέματα στον εαυτό τους και στους άλλους, φοβούνται, προδίδουν, αποστασιοποιούνται και αποτραβιούνται για να γλείψουν τις πληγές τους, υποκύπτουν στον εγωισμό ή το ναρκισσισμό τους, αλλά πάντα βρίσκονται στη σκιά ενός κόσμου καθαρά γυναικείου, σχεδόν μητριαρχικού, ακόμα κι αν νομίζουν ή φαίνεται πως βρίσκονται στο κέντρο του. 

Η συγγραφέας δένει τη ζωή όλων αυτών των προσώπων πάνω σε δύο άξονες που διατρέχουν δυναμικά όλο το βιβλίο: τον άξονα του χρόνου και τον άξονα της μοίρας.

Ο χρόνος στην Κατερίνα Κουτουκάκη  δεν ρέει ευθύγραμμα: ξεκινά από κάποια στιγμή στο παρόν με την αφηγηματική τεχνική in media res πηγαίνει στο παρελθόν του 1985 και πιο βαθιά στο 1949 για να ξαναγυρίσει ευθύγραμμα κρατώντας το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο και αναδεικνύοντας τα νήματα της μοίρας που δένουν τις ιστορίες των προσώπων. Ο χρόνος δικαιολογεί τις επιλογές των ηρώων και τελικά αποδεικνύει το ποιόν τους και εξηγεί γιατί είναι αυτοί που είναι και γιατί έκαναν τις επιλογές που έκαναν.

Ο χρόνος έχει ως βασική αφετηρία το 1985 κι όσοι από εμάς ανήκουμε σ΄ αυτούς που η νιότη τους συνέπεσε με αυτά τα χρόνια αναγνωρίζουμε στοιχεία της δικής μας ύπαρξης και ιστορίας στο βιβλίο αυτό. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί ένα ευφυές τέχνασμα: καθώς αφηγείται την ιστορία της Φωτεινής παρελαύνουν ταυτόχρονα στις σελίδες μας γεγονότα σημαντικά και ασήμαντα που συνέβαιναν στην πατρίδα μας και στον κόσμο την ίδια περίοδο. Λέει για παράδειγμα : «15 Ιουλίου 1991 ημέρα Δευτέρα. Ο Μέγας Βασίλης Καραπιάλης υπογράφει στον Ολυμπιακό του Ανάργυρου Σαλιαρέλη με την πρώην ομάδα του Λάρισα να παίρνει 170.000.000 δραχμές» ή «Ήταν 16 Φεβρουαρίου του 1999. Το ίδιο εκείνο το βράδυ ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν  συνελήφθη κατά τη μεταφορά του από την κατοικία του Έλληνα πρέσβη στο Ναϊρόμπι προς το αεροδρόμιο της Κένυας και κατέληξε στα χέρια της τουρκικής ασφάλειας».

Η εμβόλιμη, σύντομη παρουσίαση μικρών και μεγάλων, σημαντικών και ασήμαντων στιγμών της ιστορίας αποκαλύπτει πως οι ζωές μας διαδραματίζονται παράλληλα με τη Μεγάλη Ιστορία για την οποία εμείς οι απλοί άνθρωποι είμαστε αόρατοι και οι ζωές μας μικρές και ασήμαντες, όπως και οι ζωές των ηρώων του βιβλίου. Δείχνει ακόμα πως παράλληλα με την Ιστορία διαδραματίζονται και οι δικές μας ιστορίες που μπορεί βέβαια να μην αλλάζουν τον κόσμο, αλλάζουν όμως και χαράζουν το δικό μας μικρόκοσμο.

Ο δεύτερος άξονας είναι η μοίρα. Οι ήρωες στις «Δέκα αλήθειες»  δρουν κάνοντας τις επιλογές τους που βαρύνουν τη δική τους ζωή καθώς και την ζωή των κοντινών τους. Υπάρχει όμως και κάτι που είναι έξω από τον ανθρώπινο έλεγχο και πάνω από τις ανθρώπινες δυνάμεις. Είναι αυτά τα απροσδόκητα που φέρνει ο Θεός, η μοίρα, η τύχη, η ζωή χωρίς να μας ρωτήσει. Και στο σημείο αυτό τίθεται το μέγα ερώτημα: πώς αντιμετωπίζουμε αυτά που η μοίρα φέρνει; Ποιοι γινόμαστε για να μπορέσουμε να διαχειριστούμε τα δεινά; Ποιοι επιλέγουμε να είμαστε όταν η μοίρα μας χτυπά ή μας θωπεύει; Και μόνο το γεγονός πώς το βιβλίο μας καλεί να θέσουμε στον εαυτό μας αυτό το μέγα ερώτημα αποτελεί από μόνο του λόγο για να διαβάσουμε αυτό το βιβλίο. Όμως σίγουρα δεν είναι ο μόνος λόγος και θα προσπαθήσω στην πορεία να το αποδείξω.

Ας κάνουμε όμως μια μικρή παρένθεση κι ας αναφερθούμε  στον τόπο και το τοπίο καθώς έχει κι αυτό τη σημασία του στο βιβλίο. Όπως και το χρόνο έτσι και τον τόπο η συγγραφέας τον τοποθετεί πάνω σε δύο άξονες: επαρχιακό και αστικό περιβάλλον. Το Νησί που εύστοχα δεν ονομάζεται και ο Πειραιάς. Παντού όμως η θάλασσα κι η ναυτοσύνη- ίσως ένας φόρος τιμής της συγγραφέως στην ίδια της τη ζωή και στον ναυτικό σύζυγό της. Ωστόσο, η θάλασσα κι η ναυτοσύνη δεν είναι τυχαία επιλογή. Συνδέεται με τη βασική ανδρική φιγούρα του έργου: το Μάρκο. Η θάλασσα κι η ναυτοσύνη γι αυτόν είναι πολλά: ελευθερία, διαφυγή, καταφυγή, κρυψώνα. Κι όμως η συγγραφέας δεν ξεστρατίζει σε άστοχες κι ανούσιες γλαφυρές περιγραφές του τοπίου. Το τοπίο περισσότερο υπαινίσσεται  κι υπάρχει για να αναδείξει τις ιστορίες των ηρώων. Το επαρχιακό τοπίο αναδείχνει ζητήματα όπως αυτό της πίεσης που μπορεί να ασκήσει η μικρή κοινωνία στους ανθρώπους όχι μόνο για τις επιλογές τους αλλά και για αυτό που είναι. Παράλληλα, μέσα από τη Μαρίκα φαίνεται η εξουσία του «φαίνεσθαι» στις τοπικές κοινωνίες και η δύναμή του να ποδοπατά ανθρώπους και συναισθήματα.

Τα θέματα που θίγονται στο βιβλίο είναι πολλά και πολυεπίπεδα: οι άνθρωποι, οι αδυναμίες και οι δυνάμεις τους, η βασανιστική πορεία να ανακαλύψουν τον εαυτόν τους και τις δυνάμεις τους. Η φύση του έρωτα, της αγάπης, της φιλίας, της εξαπάτησης, της αποδοχής και της ανεκτικότητας, της κοινής γνώμης και της σαρωτικής δύναμής της πάνω στις ζωές μας…

Το κορυφαίο όμως θέμα του βιβλίου είναι η μητρότητα και ειδικά η μητρότητα ενός παιδιού ξεχωριστού, με ειδικές δεξιότητες και ανάγκες,  μια μητρότητα δύσκολη, επίπονη, αγωνιστική, απελπισμένη. Και πιο συγκεκριμένα πώς αυτή η μητρότητα επιδρά πάνω στον άνθρωπο, στην ψυχή του και στις σχέσεις του. Οι μητέρες του βιβλίου, η Μαρίκα, η Ερμιόνη, η Φωτεινή είναι όλες διαφορετικές  και αντιλαμβάνονται διαφορετικά το ρόλο τους. Με την  τεχνική της φωτοσκίασης των ηρώων η συγγραφέας ρίχνει το φως στη Φωτεινή, την κεντρική ηρωίδα και μαζί μ΄ αυτήν σε κάθε μάνα που έχει παιδί με αναπηρία.

Τελικά, οι «Δέκα αλήθειες»  είναι ένα βιβλίο που έρχεται σα βάλσαμο ακριβώς σ΄ αυτήν την χρονική συγκυρία που παγκόσμια  αποτρόπαια πράγματα  συμβαίνουν. Έρχεται να μας δείξει τη δυνατή σχέση αποδοχής κι άδολης αγάπης που συνδέει τη μάνα με το παιδί της. Έρχεται να μας δείξει πώς η μάνα μπορεί να ξεχάσει, να υποβαθμίσει, να ταλαιπωρήσει τον εαυτό της, αν το παιδί της την χρειάζεται. Έρχεται επίσης  να μας δείξει πώς μέσα από το μαγικό ταξίδι της ζωής μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι, να μην εγκλωβιστούμε σε λάθη του παρελθόντος, να μην μας πάρουν από κάτω τα βάσανα. Έρχεται να μας αποδείξει μπορούμε να αγαπάμε και μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι. Αρκεί να το επιλέξουμε.

Leave a Reply