Η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού 3-5 χρονών.

aimilia

Η νηπιακή ηλικία είναι μια περίοδος σημαντικών κατακτήσεων,

έντονων συναισθηματικών καταστάσεων και αλλαγών που

επηρεάζουν άμεσα το παιδί και τους γονείς. Από την ηλικία των 3

χρονών τα παιδιά δεν είναι πλέον μωρά, βρέφη αλλά μπαίνουν σε

αυτό που ονομάζεται η πρώτη παιδική ή νηπιακή ηλικία. Οι

ικανότητες (π.χ. περπάτημα, ομιλία) που εμφανίστηκαν στο

δεύτερο χρόνο της ζωής αναπτύσσονται όλο και περισσότερο,

επιτρέποντας στο νήπιο όλο και μεγαλύτερη ανεξαρτησία.

Παράλληλα η νηπιακή ηλικία είναι η ηλικία των πρώτων

σημαντικών αποχωρισμών, η περίοδος που το παιδί θα πάει για

πρώτη φορά στο σχολείο (στον παιδικό σταθμό ή στο

νηπιαγωγείο) και η περίοδος της κοινωνικοποίησης.

Μεταξύ 3-5 ετών οι αλλαγές στη σωματική εμφάνιση του

παιδιού είναι σημαντικές. Οι σωματικές αναλογίες αλλάζουν και

παράλληλα και οι σωματικές ικανότητες.  Οι αδρές κινητικές

ικανότητες βελτιώνονται ραγδαία. Τα χέρια τους γίνονται ικανά για

ολοένα και πιο επιδέξιες και πιο συντονισμένες κινήσεις.

Παράλληλα ο λόγος αναπτύσσεται ραγδαία. Στην αρχή του τρίτου

χρόνου ένα παιδί μπορεί να λέει ακόμα μόνο λίγες λέξεις

φτάνοντας όμως στα πέντε χρόνια τα περισσότερα παιδιά

αποκτούν ένα ολοένα αυξανόμενο λεξιλόγιο, μαθαίνουν τους

πρώτους «κανόνες» γραμματικής και συντακτικού και μπορούν να

εκφράσουν τις ανάγκες, τις επιθυμίες αλλά και τις σκέψεις τους

πολύ καλύτερα. Τα νήπια επιπλέον είναι ικανά να συγκεντρώνουν

ολοένα και περισσότερο την προσοχή τους και κατανοούν

γνωστικά όλο και πιο περίπλοκες έννοιες (για παράδειγμα τη

χρονική ακολουθία των γεγονότων).

Όσον αφορά συγκεκριμένα την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη

να σημειωθεί ότι  όλες αυτές οι ικανότητες αλληλοσυσχετίζονται με

ποικίλους και περίπλοκους τρόπους και συμβάλλουν στη

διαφοροποίηση των σχέσεων του παιδιού με τον εαυτό του, με

τους γονείς του αλλά και με το γύρω του κόσμο.

Αυτονόμηση-κοινωνικοποίηση:

Όλες αυτές οι κατακτήσεις είναι πολύ σημαντικές για το παιδί

καθώς τού επιτρέπουν ολοένα και μεγαλύτερη αυτονομία. Τα νήπια

όχι μόνο μπορούν να κινηθούν με μεγάλη ανεξαρτησία (χάρη στις

σωματικές αλλαγές και τις ικανότητές τους), όχι μόνο μπορούν να

εκφράσουν τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους (χάρη στην ανάπτυξη

του λόγου) αλλά μπορούν επίσης να τις διεκδικήσουν ή να τις

διαπραγματευθούν με περισσότερο αποτελεσματικό τρόπο. Τα

μικρότερα παιδιά κλαίνε γοερά ή αντιδρούν με το σώμα τους όταν

οι ανάγκες τους δεν ικανοποιούνται άμεσα, όμως τα μεγαλύτερα

παιδιά μπορούν να μιλήσουν, να γκρινιάξουν και να διεκδικήσουν

αυτό που θέλουν.

Στην ηλικία αυτή τα παιδιά μπορεί να συχνά να δοκιμάζουν τις

ικανότητες τους (ιδιαίτερα τη δυνατότητα να πουν «όχι»), με

αποτέλεσμα να γίνονται «δύσκολα», «ιδιότροπα» ή να έχουν

«εκρήξεις θύμου» για φαινομενικά ασήμαντους λόγους.  Μπορεί

επίσης να αρχίσουν να ρωτάνε ατελείωτα «γιατί» σε καθετί που οι

γονείς τούς προτείνουν ή θέλουν να τους επιβάλλουν.

Έτσι οι έντονες αντιδράσεις, η κινητικότητα και η

«επιθετικότητα» σε αυτή την ηλικία αποτελούν (συνήθως) μια

φυσιολογική αντίδραση, μια προσπάθεια του παιδιού να δοκιμάσει

τις ικανότητές του και τα όρια των γύρω του.  Συνιστούν μια

ευκαιρία για τους γονείς να μάθουν στο παιδί τους τούς

ενδεδειγμένους κανόνες συμπεριφοράς τόσο στην οικογένεια όσο

και στην κοινωνία γενικότερα. Συνιστούν επίσης μια ευκαιρία για το

παιδί να μάθει να περιμένει για την ικανοποίηση των αναγκών του

και να μάθει τις ενδεδειγμένες σε κάθε κατάσταση συμπεριφορές.

Οι γονείς μπορούν, δηλαδή, να χρησιμοποιήσουν τις

καταστάσεις αυτές για να μάθουν στο παιδί να εκφράζει με τα

λόγια (όχι με φωνές, ούτε με κλοτσιές) τις ανάγκες, τις επιθυμίες

του, τον θυμό ή τη στεναχώρια του. Παράλληλα, είναι σημαντικό,

να ενθαρρύνουν τις κοινωνικές σχέσεις των παιδιών και να τους

προσφέρουν τη δυνατότητα για κοινωνικές επαφές. Τα παιδιά

χρειάζονται ευκαιρίες να δοκιμαστούν σε καινούργιες καταστάσεις

αλλά και να μπορούν να παίξουν με άλλα παιδιά.

Αντίληψη του εαυτού:

Καθώς οι γνωστικές και συναισθηματικές τους ικανότητες

αναπτύσσονται και οι σχέσεις τους αυξάνονται, τα παιδιά αρχίζουν

να αποκτούν μια ολοένα και πιο σταθερή έννοια του εαυτού.

Αρχικά τα μικρότερα παιδιά περιγράφουν τον εαυτό τους με όρους

σωματικών χαρακτηριστικών και στη συνέχεια αρχίζουν να κάνουν

πιο περίπλοκες κρίσεις. Συγκεκριμένα γύρω στα 3 αρχίζουν να

κάνουν κρίσεις για τον εαυτό τους, να συγκρίνουν τον εαυτό τους,

να μιμούνται συμπεριφορές των γύρω τους. Αρχίζουν, δηλαδή, να

διαμορφώνουν σαφείς και γενικευμένες απόψεις για τον εαυτό

τους.

Είναι μια περίοδος που μπαίνουν οι βάσεις για τη διαμόρφωση

της προσωπικότητας, διαδικασία που θα συνεχιστεί για πολλά

χρόνια. Οι γονείς είναι χρήσιμο να επιβραβεύουν  ή να τιμωρούν το

παιδί για τις συμπεριφορές του περισσότερο και να αποφεύγουν να

χρησιμοποιούν γενικευμένους επιθετικούς χαρακτηρισμούς που

μπορεί να πληγώσουν, χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα, το παιδί.

Είναι, επίσης, σημαντικό να εξηγούν τους λόγους της τιμωρίας με

λίγα και απλά λόγια αναφερόμενοι είτε στις συνέπειες μιας πράξης

ή σε κάποιον οικογενειακό ή κοινωνικό κανόνα.

Η ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη:

Τα παιδιά ήδη από την ηλικία των 2-3 χρόνων γνωρίζουν το

φύλο στο οποίο ανήκουν («είμαι αγόρι», «είμαι κορίτσι»). Μεταξύ

3-5 χρονών, όμως, μπορεί να ξεκινήσει μια φάση έντονης

σεξουαλικής περιέργειας. Τα παιδιά μπορεί να αρχίσουν να ρωτάνε

για τα γεννητικά τους όργανα ή να ασχολούνται έντονα με αυτά,

να εκφράζουν απορίες αλλά και θεωρίες για το πώς γίνονται τα

παιδιά. Μπορεί επίσης να εμφανίσουν μια έντονη προσκόλληση

στον γονιό του άλλου φύλου και ανταγωνισμό με τον γονιό του

ίδιου φύλου (τα μικρά αγόρια να προσκολληθούν στη μαμά τους,

τα μικρά κορίτσια στον μπαμπά τους) και να μη δέχονται την

οικειότητα των γονιών μεταξύ τους (να εκνευρίζονται, για

παράδειγμα, όταν ο πατέρας αγκαλιάζει και φιλάει τη μητέρα).

Μπορεί, τέλος, να αρχίσουν να φτιάχνουν μόνα τους θεωρίες για

το πώς γίνονται τα παιδιά. Αυτές οι θεωρίες μπορεί να μοιάζουν

παράλογες αλλά συνιστούν μια πρώτη προσπάθεια του παιδιού να

λύσει το αίνιγμα.

Είναι απαραίτητο οι γονείς να γνωρίζουν ότι πρόκειται για

φυσιολογικές καταστάσεις και αντιδράσεις που εμφανίζονται σε

παιδιά αυτής της ηλικίας καθώς και ότι πρόκειται για πολύ

σημαντικές ερωτήσεις μέσα από τις οποίες τα παιδιά αρχίζουν να

αντιλαμβάνονται όχι μόνο τη διαφορά των φύλων («εγώ είμαι

αγόρι και εσύ είσαι κορίτσι») αλλά και τη διαφορά των γενεών

(«δεν μπορώ να παντρευτώ τη μαμά, όταν μεγαλώσω θα

παντρευτώ τη συμμαθήτρια μου τη Σοφία»).

Η στάση των γονιών είναι επομένως καθοριστική. Οι γονείς

είναι καλό να αφήνουν τα παιδιά να εκφράσουν τις ερωτήσεις και

τις απορίες τους και να μη δημιουργούν ένα αίσθημα ότι πρόκειται

για «κακές» απορίες ή «κακές σκέψεις» Παράλληλα είναι σημαντικό

να δώσουν στο παιδί κάποιες απαντήσεις. Οι απαντήσεις αυτές

είναι καλό να είναι απλές. Δεν χρειάζεται, για παράδειγμα, να

εξηγήσουν με πολλές λεπτομέρειες στο παιδί πώς γίνονται τα

παιδιά. Μπορούν να τους μιλήσουν για το σώμα τους και τη

διαφορά που έχει από το σώμα των παιδιών του άλλου φύλου και

ότι αυτό είναι κάτι που ισχύει για όλους τους ανθρώπους. Είναι

σημαντικό να καταλάβει το παιδί τη διαφορά των φύλων (το σώμα

των αγοριών διαφορετικό από το σώμα των κοριτσιών).

Όσον αφορά το πώς γίνονται τα παιδιά οι γονείς μπορούν να

ξεκινήσουν λέγοντας μια ιστορία στο παιδί. Μπορεί να είναι μια

γενική ιστορία (τα παιδιά γίνονται από έναν άντρα μια γυναίκα,

ενήλικους) ή τη δική τους ιστορία («γνώρισα τον μπαμπά σου

κ.λπ). Αυτό που είναι απαραίτητο σε αυτή την ηλικία δεν είναι να

εξηγήσουμε στο παιδί με ακρίβεια τη σεξουαλική πράξη αλλά να

του πούμε μια ιστορία που θα εντάξει το ίδιο στην οικογενειακή

ιστορία και να του δώσουμε να καταλάβει τη διαφορά των γενεών

(γονείς-παιδιά). Το σημαντικό για ένα παιδί της ηλικίας αυτής δεν

είναι να γνωρίζει με ακρίβεια τις λεπτομέρειες της σεξουαλικής

πράξης αλλά να αντιληφθεί ότι πρόκειται για μια φυσιολογική,

ευχάριστη και ζωτική πράξη αγάπης μεταξύ δύο ανθρώπων.

Αιμιλία Καραγιώργου-Καλλιά

Νηπιαγωγός-Φιλόλογος

Μέλος της Πανελλήνιας Ένωσης Ειδικών Παιδαγωγών

και της Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του

Εφήβου.

Εκπαιδευτικός στο Αριστοτέλειο Κορινθιακό Εκπαιδευτήριο.

 Επιστροφή